Logo

Glosariusz DTP - Źródło: Wikipedia i opracowania własne

Wszystkie terminy | A | B | C | D | E | F | G | H | I | J | K | L | M | N | O | P | R | S | T | U | W | Z | Ł

Wszystkie terminy

Termin Definicja
Abrewiacja

• Skrócenie wyrazu lub grupy wyrazów w piśmie, np. itd., cdn., itp.

Abrewiatura

• System skrótów stosowanych w piśmie albo w nutach, celem zaoszczędzenia miejsca. Efekt abrewiacji. Najpopularniejsza abrewiatura to „etka” (ang. Ampersand) czyli „&” powstała ze złączenia „e” i „t” w łacińskim słowie znaczącym „i”.

Adiustacja

• Redakcyjna – opracowanie merytoryczne i stylistyczne treści.

• Techniczna – oznaczenia, uwagi i wskazówki techniczne dotyczące sposobu składania, łamania i drukowania.

Afisz

• Ogłoszenie, zawiadomienie itp., zazwyczaj w dużym formacie; Prosta forma plakatu, pozbawiona grafiki, odznacza się układem literniczym, drukowany jednostronnie.

Akapit

• Podstawowa jednostka logiczna dłuższego tekstu, składająca się z jednego lub wielu zdań stanowiących pewną całość treściową. Zadaniem akapitu jest wyraźne zaznaczenie nowej myśli w bieżącym wątku wypowiedzi.

• [bł.] Wcięcie pierwszego wiersza akapitu.

Akcent

• patrz Diakrytyczne znaki.

Akcydens

• Nieperiodyczny druk okolicznościowy, np. afisz, plakat, zaproszenie, etykieta, formularz, itp.

Anons

• Ogłoszenie, reklama.

Antykwa

• Krój pisma, wzorowany na starorzymskich napisach, charakteryzuje się pionowo zaokrąglonymi i zróżnicowanymi pod względem grubości liniami rysunku.

• [pot.] Wszelkie kroje w odmianach prostych w przeciwieństwie do krojów pochylonych, czyli kursyw.

Apla

• [graf.] Jednolite tło służące jako podkład pod tekst lub ilustracje.

• [poligr.] Tło nałożone jedną farbą dowolnego koloru w ilości dokładnie 100%. Efektem nałożenia apli jest jednolita powierzchnia druku o pełnym kryciu.

Apostrof

• Znak graficzny w kształcie przecinka umieszczany w indeksie górnym, oznaczający zanikłą samogłoskę (np. l'ange, zamiast le ange) lub oddzielający końcówkę w wyrazach obcych zakończonych samogłoską (np. Verne'a, savoir vivre'u).

Arkusz autorski

• Jednostka rozliczeniowa pracy autorskiej, odpowiadająca arkuszowi wydawniczemu jednak zawierająca pracę wyłącznie jednego autora. Praca autorska w formie maszynopisu powinna być wykonana na papierze formatu A4, jednostronnie i zawierać 30 wierszy na stronie. W każdym wierszu powinno znajdować się 60 znaków, w tym spacje. 22 strony takiego maszynopisu tworzą arkusz autorski.
A.a. zawiera 40 000 znaków – liter, cyfr, znaków interpunkcyjnych i spacji.
Do a.a. nie zalicza się tytułów i żywej paginy.
W przypadku treści graficznej przyjmuje się, że jednemu arkuszowi odpowiada 3000 cm².

Arkusz wydawniczy

• Jednostka rozliczeniowa stosowana w wydawnictwie w celu określenia objętości treści (tekstowej i graficznej) publikacji. Wchodzi w to zarówno wkład autora (lub tłumacza), jak i cały pozostały materiał stworzony lub nadzorowany przez redakcję, o ile nie pochodzi od autora (wstęp, komentarze, recenzje, przedmowy, posłowia, motta, cytaty, indeksy, skorowidze, spis treści, bibliografie, tytuły i śródtytuły, przypisy, paginy, dwójka lub czwórka tytułowa książki (i ew. inne strony metrykalne), zawartość okładki i obwoluty, itp. A.w. (tak samo, jak arkusz autorski) zawiera:
40000 znaków typograficznych (ze spacjami) prozy, lub
700 linijek poezji, lub
800 wierszy obliczeniowych (po 50 znaków), lub
3000 cm² powierzchni ilustracji (także zapisu nutowego, wzorów matematycznych, chemicznych..., diagramów).

Autoryzacja

• Zatwierdzenie przez prelegenta lub mówcę spisanego tekstu z wygłoszonych wypowiedzi.

• Zatwierdzenie przez autora tekstu adaptacji lub pracy, która uległa większej przeróbce redakcyjnej, adiustacji.

• Zatwierdzenie przez autora tekstu przekładu na język obcy.

Bękart

• Wdowa (ang. widow) – błąd składu polegający na przelaniu końcowego wiersza akapitu na początek następnej kolumny lub łamu w kolumnie wielołamowej.

Bibliografia

• Wykaz książek lub czasopism obejmujących całość piśmiennictwa (b. ogólna) lub poszczególne działy wiedzy (b. specjalna) z podaniem podstawowych danych wydawniczych.

Bigowanie

• Czynność introligatorska polegająca na wyciśnięciu rowka w miejscach zagięcia papieru, kartonu lub tektury w celu zmniejszenia ryzyka uszkodzenia powierzchni papieru. Sprawdź też falcowanie.

Boczek

• Boczna, wydzielona część tabeli objaśniająca treść rubryk poziomych.

Borgis

• Stopień pisma równy 9 punktom typograficznym, (burgos).

Brewier

• Stopień pisma równy 11 punktom typograficznym.

Broszura

• [bibl.] Książka o objętości do 64 stronic, zszytych wraz z okładką przez grzbiet.

• [poligr.] Książka w okładce miękkiej (kartonowej).

Brylant

• Stopień pisma równy 3 punktom typograficznym.

Cal

• (ang. inch) pozaukładowa jednostka miary długości odpowiadająca szerokości kciuka. Jedna z tzw. jednostek imperialnych. Umowny "cal międzynarodowy" równy jest 25,4 mm.

• " - znak graficzny w kształcie dwóch, czasem ukośnych, górnych kresek o ściętym poziomo dolnym zakończeniu, często mylony z cudzysłowem („”).

Chemigrafia

• Metoda otrzymywania klisz do druku wypukłego z rysunków lub fotografii sposobem fotochemicznym i/lub mechanicznym.

• [pot.] Zakład, w którym wykonuje się klisze.

Chorągiewkowy układ

• Kompozycja typograficzna w której wiersze różnej długości wyrównane są do lewej lub prawej strony. Justowanie lewo- lub prawostronne.

Chromolitografia

• Litografia wielobarwna.

Copyright (by...)

• Formuła zastrzegająca prawa autorskie.

Cycero

• Jednostka miary wielkości 12 punktów.

• Stopień pisma równy 12 punktom typograficznym.

Cyrylica

• Alfabet starosłowiański (druga odmiana), wywodzący się z greki. Powstał na przełomie IX–X wieku.
Od imienia apostoła Słowian, Cyryla-Konstantego, nazwano go cyrylicą, choć nie on był jego autorem.

Cytat

• Przytoczony dosłownie wyjątek z obcego tekstu lub wypowiedzi ustnej, zwykle ujęty w cudzysłów.

Czasopismo

• Publikacja ukazująca się periodycznie w określonych terminach, pod tym samym tytułem, zaopatrzona w numerację ciągłą oraz unikalny nr ISSN. W zależności od częstotliwości ukazywania się, cz. może być dziennikiem, tygodnikiem, dwutygodnikiem, miesięcznikiem, kwartalnikiem lub rocznikiem.

Czcionka

• Podstawowy materiał zecerski w składzie ręcznym.

Czcionki afiszowe

• Czcionki większych stopni, wielkości min 2 kwadraty, używane zwykle do składu afiszy.

Dedykacja

• Notatka autora poświęcająca komuś jego dzieło.

Diakrytyczne znaki

• [pot.] akcenty – znaki graficzne używane w alfabetach wielu języków opartych na alfabecie łacińskim, umieszczane nad, pod, obok lub wewnątrz litery, zmieniające artykulację tej litery i tworzące przez to nową literę.

• W alfabetach sylabowych z.d. mogą zmienić znaczenie całej sylaby.

Diament

• Stopień pisma równy 4 punktom typograficznym.

Diapozytyw

• Pozytyw fotograficzny wykonany na materiale przezroczystym; [pot.] klisza.

Ditto

• “ - znak powtórzenia fragmentu tekstu, w postaci dwóch odwróconych przecinków, umieszczany wyjustowany pośrodku tekstu do którego się odnosi, w wierszu w którym ma nastąpić powtórzenie.

• W j. angielskim odpowiednik polskiego „jak wyżej”

Druk

• [poligr.] Proces sporządzania odbitek z formy drukowej przy użyciu farb graficznych. Rozróżnia się trzy podstawowe techniki: druk wypukły, płaski i wklęsły

• [pot.] Odbitka wykonana z formy drukowej.

• [prawn.] Utwór graficzny odbity sposobem mechanicznym lub środkami chemicznymi, przeznaczony do rozpowszechniania.

Drukarnia

• Zakład produkcyjny przemysłu poligraficznego, wykonujący prace wchodzące w zakres drukarstwa.

• Akcydensowa – d. wykonująca wszelkie druki okolicznościowe zwane akcydensami.

• Dziełowa – d. produkująca książki i broszury.

• Prasowa – d. wykonująca czasopisma, najczęściej na maszynach rolowych (rotacyjnych).

Drzeworyt

• Drewniany klocek (najczęściej bukszpan lub grusza), na którego powierzchni wyryto rysunek. Części wypukłe pokryte farbą przenoszą rysunek na papier.

• [pot.] Odbitka wykonana z gotowego klocka.

Dwuśrednian

• Stopień pisma równy 28 punktom typograficznym.

Dywiz

• Krótka kreska pozioma używana przy przenoszeniu wyrazów (przenośnik) lub łączeniu wyrazów kilkuczłonowych (łącznik).

Dziennik

• patrz czasopismo.

Dzieło

• Dokument zawierający tekst słowny, ilustracje, zestawienia, utrwalony na papierze.

• Wydawnictwo jedno- lub wielotomowe o różnorodnej tematyce i znacznej objętości.

Egzemplarz roboczy

• Maszynopis wydawniczy przeznaczony do składania.

Ekslibris

• Kompozycja graficzna z inicjałami lub nazwiskiem właściciela księgozbioru, o niewielkich rozmiarach, naklejany zwykle na wewnętrznej stronie okładki (łac. Ex libris – z księgozbioru).

Ekspozycja

• Czas, przez który, w procesach fotomechanicznych, światło odbite od oryginału pada na materiał światłoczuły.

• [fot.] Czas otwarcia migawki w aparacie

Epilog

• Końcowy opis zdarzeń następujących później niż akcja przedstawiona w głównej części utworu.

• Zakończenie.

Errata

• Załączony do publikacji wykaz błędów zauważonych po zakończeniu druku wraz ze sprostowaniem.

Etykieta

• Nalepka na towarze lub jego opakowaniu, rodzaj znaku towarowego z nazwą, wytwórnią, ceną itp.

Faksymile

• Odtworzony dokładnie dokument lub podpis.

• Pieczęć zastępująca własnoręczny podpis.

Falcowanie

• Załamywanie (składanie) arkusza papieru po zadrukowaniu, celem otrzymania żądanego formatu. P. też bigowanie

Firet

• Miara typograficzna równa wielkości zastosowanego pisma.

Fleksodruk

• Druk fleksograficzny, druk anilinowy – odmiana druku wypukłego, którego cechą charakterystyczną jest elastyczna forma drukowa i stosowanie rzadkich farb rozpuszczalnych w spirytusie.

Folder

• Składanka – druk, najczęściej reklamowy, którego objętość tworzy kilka lub kilkanaście stronic specjalnie załamanych (np. w kształcie harmonijki) (druk.).

Folia

• Bardzo cienki arkusz wykonany z metali szlachetnych (lub nieszlachetnych), przeznaczony do wytłaczania tekstów lub ozdób na okładkach sztywnych.

• Specjalny papier pokryty substancją wiążącą i posypany proszkiem metalowym, przeznaczony do wytłaczania.

• Cienka blaszka metalowa, na której można drukować techniką fleksograficzną (może być połączona z podłożem papierowym).

Foliał

• Książka drukowana lub rękopiśmienna w formacie folio, [pot.] książka dużego formatu.

Fonetyczne znaki

• Znaki specjalne służące do oznaczania wymowy w językach obcych.

Font

• Cyfrowy (komputerowy) zapis kroju pisma, zestaw wszystkich liter alfabetu, cyfr, znaków interpunkcyjnych i znaków specjalnych zawartych w danym kroju pisma.

Forma drukowa

• Prosta lub okrągła, metalowa lub z innego tworzywa, powierzchnia z wypukłym, wklęsłym lub płaskim rysunkiem, przeznaczonym do odbicia obrazu w procesie druku.

Format

• Wielkość, wymiary papieru, książki, kolumny składu.

• F. albumowy – kiedy szerokość wyrobu jest większa od długości.

• F. druku – wymiary arkusza papieru przeznaczonego do druku.

• F. składu – wymiary składu zecerskiego podane w jednostkach miary typograficznej.

• F. papieru lub tektury w europie i większości krajów na świecie ustalony jest normą ISO 216.

Format bibliograficzny

• Wprowadzony z chwilą wynalezienia i zastosowania papieru do pisania ksiąg; wynika z tego, ile razy arkusz papieru został złożony. I tak:
1° (plano) – arkusz nie został złożony i ma 2 stronice,
2° (folio) – arkusz złożony 1 raz i ma 4 stronice, czyli 2 karty,
4° (quarto) – złożony 2 razy i ma 8 stronic czyli 4 karty,
8° (octavo) – złożony 3 razy i ma 16 stronic, czyli 8 kart.
Normalizacja formatów papieru spowodowała że format bibliograficzny zastąpiono formatem bibliotecznym, o którym decyduje długość grzbietu książki:
16°:
8°: 20-25 cm,
4°: 25-35 cm,
2°: >35 cm.

Formularz

• Druk do wypełniania, podstawowy atrybut biurokracji.

Fotooffset

• Metoda sporządzania form drukowych do offsetu za pomocą fotografii reprodukcyjnej.

Frakcje

• Czcionki cyfr, liter lub znaków o odpowiednio zmniejszonym oczku, odlane na dolnej lub górnej linii pisma podstawowego, używane do składania wzorów matematycznych, odnośników, wskaźników itp.

Fraktura

• Jedna z odmian pisma gotyckiego.

Frontyspis

• Strona poprzedzająca kartę tytułową książki, zawierająca niekiedy spis dzieła, portret autora, ilustrację lub tytuł ogólny wydania.

Garmont

• (Garmond, Korpus) Stopień pisma równy 10 punktom typograficznym.

Garnitur pisma

• Komplet czcionek pism, jednego kroju, obejmujący pismo proste, pochyłe (kursywę), półgrube wszystkich stopni.

Gazeta

• Pismo codzienne lub czasopismo ukazujące się częściej niż raz w tygodniu. Z poligraficznego punktu widzenia gazeta jest wydawnictwem nieobciętym – jest drukowana z arkusza o szerokości równej wielokrotności stron, wystarczy je sfalcować, ale nie obcina się marginesów.

Gęstość optyczna

• Parametr określający możliwości skanera w zakresie rozróżniania szczegółów w tonach ciemnych reprodukowanego oryginału.

• [fot.] Stopień zaczernienia (krycia) materiału fotograficznego.

Gilosz

• Rysunek złożony z wielu linii, używany często jako tło w druku papierów wartościowych i banknotów, wykonywany sposobem mechanicznym w celu utrudnienia ich fałszowania.

Gilotyna

• Maszyna introligatorska służąca do cięcia papieru, obcinania druków i książek w procesie oprawy.

Gotyk

• Odmiana pisma łacińskiego, właściwa stylowi gotyckiemu, odznaczająca się charakterystycznymi dla niego elementami ornamentacji.

• Styl w architekturze i innych dziedzinach sztuk plastycznych, który powstał w połowie XII wieku we Francji.

Grafika

• Technika artystyczna polegająca na powielaniu rysunku wykonanego w metalu, drewnie lub na kamieniu litograficznym (np. miedzioryt, drzeworyt, litografia).

Gramatura

• Ciężar jednego metra kwadratowego wytworu papierniczego (bibułki, papieru, kartonu, tektury) wyrażony w gramach.

Grażdanka

• Alfabet rosyjski wzorowany na cyrylicy, obecnie stosowany w krajach byłego ZSRR i kilku innych.

Grotesk

• Krój pisma o jednakowej grubości kreski, bez zakończeń szeryfowych, jeden z krojów pism bezszeryfowych.

Gryf

• Herb drukarzy, fantastyczny twór o ciele uskrzydlonego lwa i głowie orła, trzymającego dwa tampony do nadawania farby.

Głagolica

• Pierwsza odmiana alfabetu słowiańskiego, wywodząca się z greki, powstała w IX wieku.

Główka

• G. czcionki – górna część czcionki, na której umieszczono oczko.

• G. tabeli – górna, wydzielona część tabeli, zawierająca objaśnienia dotyczące poszczególnych kolumn.

Hasło

• Krótki tekst wyróżniony graficznie w treści.

• W słowniku lub encyklopedii – tytuł informacji, który jest przedmiotem wyjaśnienia.

Iluminacja

• Barwna ilustracja, inicjał, winieta lub ornament w średniowiecznych rękopisach i inkunabułach.

Ilustracja

• Reprodukcja rysunku, obrazu lub fotografii w publikacji, najczęściej nieodzownie związana z jej treścią.

Imprimatur

• Zezwolenie cenzury kościelnej, na publikację książki o treści religijnej, w postaci wydrukowanego akceptu.

• Formułka stosowana po dokonaniu ostatniej korekty, wyrażająca zgodę na druk.

In continuo

• Znak korektorski: składać w ciągu, bez akapitu.

• W książkach – nie należy rozpoczynać rozdziałów od nowych kolumn.

Indeks

• Górny lub dolny – podcięta litera we wzorze matematycznym lub chemicznym określająca cechę znaku którego dotyczy.

• Skorowidz haseł, rycin i innych powtarzających się elementów publikacji.

Inicjał

• Pierwsza, większa, często ozdobna, litera tekstu rozpoczynającego część książki lub artykuł w czasopiśmie.

Inkunabuły

• Najstarsze księgi, które powstały w okresie od wynalezienia druku do roku 1500.

Inserat

• Ogłoszenie w czasopiśmie.

Insert

• p. Wkładka.

Interlinia

• Odległość między liniami podstawowymi wierszy pisma.

• [trad.] Odstęp międzywierszowy, dodatkowy materiał zecerski służący zwiększeniu odstępu między liniami tekstu w składzie – wartości określa się w punktach typograficznych.

Introligatornia

• Dział zakładu poligraficznego lub samodzielne przedsiębiorstwo zajmujące się oprawą książek i wykończenia druków.

Italik

• italika, p. kursywa

Justowanie

• Wyrównywanie tekstu do umownej linii poprzez zmianę odległości między literami i wyrazami w tekście. Tekst może być wyrównany do lewego lub prawego marginesu lub obydwu marginesów łącznie.

• Składu ręcznego wypełnianie odpowiednim justunkiem odstępów między wyrazami lub wolnych miejsc poza tekstem, w celu otrzymania wiersza o określonej szerokości.

Justunek

• Materiał zecerski służący zwiększaniu odstępów między literowych i międzywyrazowych w celu wyjustowania tekstu do obu stron

Kalendarium

• Zasadnicza część kalendarza zawierająca podział roku na miesiące, tygodnie i dni, z oznaczeniem świąt, (często również imion, rocznic itp.).

Kapitaliki

• Małe litery alfabetu o kształcie liter wielkich (wersalików) jednak wysokości i grubości oczka liter małych.

Kapitałka

• Ozdobny pasek bawełniany lub jedwabny, umieszczony u góry i u dołu grzbietu wkładu książkowego dla wzmocnienia oprawy.

Karta tytułowa

• Pierwsza lub trzecia (w przypadku stosowania przedtytułu) stronica dzieła, zawierająca tytuł główny, nazwisko autora, instytucję wydawniczą, miejsce i rok wydania.

Kerning

• Podcinanie – Zmiana odstępu między literami (światła) w tekście, w celu uzyskania optycznie równomiernego rozłożenia liter.

Kolofon

• Informacje wydawnicze dotyczące opracowania redakcyjnego i technicznego książki.

• W starych drukach – notatka umieszczona na końcu dzieła, zawierająca tytuł dzieła, nazwisko autora, miejsce i rok wydania oraz nazwisko drukarza.

Kolonel

• Pole zadruku w stronie nie zachodzące na ustalone marginesy wynikające z layoutu publikacji.

• K. niepełna – kolumna niecałkowicie wypełniona składem.

• K. rozkładowe – dwie kolejne kolumny (parzysta i nieparzysta) odpowiadające środkowym stronicom składki (sfalcowanego arkusza).

• K. spadowa – w której element drukujący, najczęściej klisza, zajmuje całkowitą szerokość marginesu lub marginesów stronicy po obcięciu.

• K. spuszczona – niepełna od góry.

• K. szpicowa – niepełna od dołu.

• K. wakatowa (wakat) – kolumna pusta jednak objęta paginacją.

Konkordans

• Stopień pisma równy 36 punktom typograficznym.

Kontrtytuł

• Tytuł wydania zbiorowego, umieszczony w książce na stronicy parzystej, obok tytułu głównego.

Korekta

• Oznaczenie błędów składu zecerskiego na odbitkach próbnych (korektorskich), za pomocą znormalizowanych znaków korektorskich.

• K. autorska –poprawki wprowadzone przez autora.

• K. stylistyczna obejmuje błędy stylistycznych w tekście.

• K. techniczna – obejmuje błędy techniczne składu.

• K. własna (domowa) – pierwsza korekta przeprowadzona przez korektora drukarni.

Korpus

• p. Garmond

Korytarz

• (kanalik) W składzie tekstu błąd technologiczny, polegający na niewłaściwym uszeregowaniu odstępów w większej (min. 3) liczbie kolejnych wierszy, tak że tworzą one pionowe lub ukośne korytarze.

Krój pisma

• (bł. Font) Komplet liter i znaków o jednolitych cechach charakterystycznych.

Kursywa

• (Italik, ang. italic) Odmiana pisma powstała przez wykreślenie nowych kształtów liter naśladujących pismo odręczne ale pasujących stylistycznie do liter prostych. W odróżnieniu od kursywy odmiana pochyła (ang. Oblique) powstaje przez pochylenie liter prostych o 7-15°

Kwadrat

• Jednostka miary typograficznej = 4 cycerom = 48 punktom (18,048 mm).

• Stopień pisma równy 48 punktom typograficznym.

Layout

• p. Układ Typograficzny

Legenda

• Objaśnienie symboli użytych na mapie, planie, rysunku itp.

Ligatura

• Specjalne znaki pisarskie utworzone dla często występujących w wyrazach grup liter, których rysunki kolidują ze sobą (nachodzą na siebie). Najpopularniejsze z nich to  i 

Linia pisma

• Dolna granica rysunku liter, bez wydłużeń dolnych, tworząca linię równoległą do krawędzi płaszczyzny sygnaturowej czcionki.

Majuskuły

• Wielkie litery alfabetu (wersaliki), różniące się kształtem od minuskuł, mieszczące się między górną a podstawową linią pisma.

Makieta

• (ang. Layout) Rozmieszczenie tekstu, ilustracji i różnych elementów graficznych na stronie książki, czasopisma, gazety lub innego wydawnictwa, uwzględniające format papieru i kolumny, wielkość marginesów, krój i stopień pisma, usytuowanie tytułów, a wszystko dobrane odpowiednio do treści i przeznaczenia publikacji. Najczęściej stosowane układy typograficzne to: asymetryczny, blokowy, chorągiewkowy, swobodny, symetryczny (klasyczny, osiowy) i wielołamowy.

• [trad.] Wzorzec łamania kolumn w zecerstwie. Zawiera sposób rozmieszczenia tekstów, tytułów, grafiki, wyróżnień lub innych elementów kolumny

Manuskrypt

• Rękopis - zapisany odręcznie tekst. Termin stosowany zwykle w odniesieniu do zabytkowych książek lub dokumentów pochodzących z okresu przed upowszechnieniem się druku.

• [wyd.] Rękopis lub maszynopis przygotowany do rozpoczęcia składu

Marginalia

• Notki, hasła lub tytuliki, składane pismem w mniejszym stopniu pisma niż tekst podstawowy, umieszczane poza formatem kolumny w wąskim łamie, zwykle na marginesie zewnętrznym stronicy.

Marginesy

• Niezadrukowany obszar strony między kolumną a jej krawędzią.

Maszynopis

• Materiał napisany na maszynie do pisania, sprawdzony, zadiustowany redakcyjnie, przeznaczony do składania, zawierający część tekstową, tabele, wzory oraz załączniki potrzebne do przygotowania do dalszej obróbki poligraficznej.

Mediewal

• (ang. Medieval – średniowieczny) Nazwa grupy pism antykwowych, cechujących się niewielkim zróżnicowaniem grubości kresek oraz skośnymi lub poziomymi szeryfami, opartymi na łukach koła.

Metryka książki

• Informacje techniczne dotyczące książki. p. Kolofon

Minuskuła

• Inaczej litera tekstowa. Mała litera alfabetu, różniąca się kształtem od majuskuły, czyli litery wielkiej. Jej górna i dolna krawędź rysunku mieści się między podstawową, a średnią linią pisma, natomiast jej wydłużenia sięgają dolnej i górnej linii pisma.

Montaż

• Naklejanie kilku negatywów lub diapozytywów na podłoże przezroczyste (astralon), celem uzyskania kompletnej kliszy do przeniesienia na formę drukową.

Mora

• Niepożądany efekt w formie regularnej siatki, powstały wskutek interferencji linii rastrowych w dwóch (lub więcej) kliszach form drukowych pod kątem mniejszym od prostego (90°).

Motto

• Zdanie, cytat, sentencja podkreślająca myśl przewodnią utworu lub jego części.

Mutacja

• Dokonanie w części nakładu zmian w tekście, np. zmiana dat, godzin, nazwisk artystów w programach, koncertów lub afiszach, itp.

• W gazecie zmiana części tekstu, podyktowana potrzebą wprowadzenia świeższych lub lokalnych wiadomości dla danego miasta lub okręgu.

Nagłówek

• Tytułowa część kolumny czasopisma, obejmująca m.in. tytuł, numer bieżący, miejsce i rok wydania oraz zwięzłą informację, jakim zagadnieniom pismo jest poświęcone.

Nakład

• Liczba egzemplarzy w jednym wydaniu książki, jednego numeru czasopisma, gazety lub innego druku.

Nonparel

• Stopień pisma równy 6 punktom typograficznym.

Notka

• Objaśnienie, uwaga, przypis autora lub redakcji, zawierający dodatkowe informacje dotyczące całych ustępów, zdań lub wyrazów.

Objętość publikacji

• Ustalona liczba arkuszy wydawniczych lub drukarskich.

Obwoluta

• Papierowa okładka książki z zakładkami, chroniąca twardą oprawę książki lub też spełnia rolę propagandową.

Obłamywanie

• Wypełnienie tekstem miejsca wokół ilustracji lub innego elementu obcego w kolumnie.

Offset

• Odmiana techniki druku płaskiego, polegająca na przeniesieniu farby z formy na cylinder gumowy a następnie na papier (druk pośredni).

Okienko

• Wcięcie w kolumnie, w którym umieszcza się tytuł, powstałe przez złożenie odpowiedniej liczby wierszy na węższy format.

• Wyodrębniona graficznie za pomocą ramki część kolumny w czasopiśmie.

Okładka

• Zewnętrzna część książki, wykonana z kartonu (oprawa miękka) lub tektury (oprawa twarda). O. twarda często oklejana jest płótnem na którym tłoczone są tytuły i inne informacje.

Oprawa książki

• Czynność obejmująca składanie (falcowanie) wydrukowanych arkuszy do ustalonego formatu, zbieranie składek (kompletowanie), szycie, obcinanie oraz łączenie z okładką. PN-65/P-55501 rozróżnia dziewięć zasadniczych rodzajów opraw przemysłowych.

Ornament

• Graficzny element ozdobny, często symboliczny umieszczony dla uzupełnienia i wyważenia kompozycji graficznej strony.

Pagina

• Liczba porządkowa wskazująca kolejny numer strony książki lub periodyku. Umieszcza się ją w widocznym miejscu na marginesie. Stron tytułowych ani wakatów nie paginuje się, choć wlicza się je do kolejności stronic.

• P. ślepa – tymczasowa liczba kolejna stronicy.

• P. zwykła – numer stronicy oznaczony za pomocą cyfr arabskich lub rzymskich.

• P. żywa – wiersz tekstu, umieszczony u góry lub u dołu kolumny; zawierający, oprócz numeru strony, nazwisko autora, tytuł dzieła, części lub rozdziału. Żywa pagina powinna mieścić się w jednym wierszu nie wypełniającym całej szerokości kolumny.

Pauza

• Kreska pozioma (myślnik), usytuowana w pobliżu średniej linii pisma lub nieco poniżej, o szerokości litery „M” w danym kroju i stopniu pisma, nazywana też „Em-myślnikiem” (ang. M-dash). P. stosujemy, podobnie jak dwukropek czy nawias, aby odzwierciedlić nagłą zmianę myśli, lub w miejscu, gdzie przecinek byłby znakiem przystankowym zbyt słabym.

Perforacja

• Szereg dziurek lub nacięć wykonanych przy użyciu odpowiedniego urządzenia (grzebienia) zwanego perforówką, w celu ułatwienia oddzierania części papieru.

Pierwodruk

• [trad.] Stronica poprzedniego wydania przeznaczona do składania i łamania lub reprodukowania inną techniką przy wznowieniach.

• [bibl.] Pierwsze wydanie drukiem dzieła.

Pismo akcydensowe

• Krój pisma, najczęściej ozdobny, nie używany do składania tekstów książek, gazet i czasopism.

Plakat

• Reklama, ogłoszenie, hasło reprodukowane na dużym formacie, jednostronnie. W odróżnieniu od afisza, ujęte w artystyczną formę graficzną, drukarską lub malarską.

Podcięcie

• (Wywieszenie) Sposób składania wyliczeń, w którym literę lub liczbę wyliczenia składa się na początku wiersza lub akapitu, a tekst następnych wierszy w linii pionowej z pierwszą literą tekstu pierwszego wiersza.

Pozytyw

• Kopia obrazu (rysunku, tekstu itp.), na której układ miejsc ciemnych i jasnych jest zgodny z odpowiadającym mu oryginałem.

Półkwadrat

• Stopień pisma równy 24 punktom typograficznym.

Półpauza

• Kreska pozioma (myślnik), usytuowana w pobliżu średniej linii pisma lub nieco poniżej, o szerokości litery „N” w danym kroju i stopniu pisma, nazywana też „En-myślnikiem” (ang. N-dash). P. umieszczamy bez spacji między wyrazami oznaczającymi „trwanie”, określającymi jakiś zakres. Np. pn.–pt.

Prospekt

• Rodzaj druku reklamowego, jednokartkowego, zapowiadający coś lub zawierający opis i charakterystykę towaru itp.

Przedtytuł

• (dawn. Szmuctytuł) Pierwsza stronica książki zawierająca nazwisko autora (lub autorów), skrót tytułu i niekiedy znak wydawnictwa.

Przedłużka

• Wklejka o formacie większym od kart książki, zamieszczona zwykle na części uzupełniającej, widoczna dla czytelnika w czasie czytania innych stronic książki (najczęściej mapy, plany, rysunki).

Przerywnik

• Niewielka winieta, o rysunku przeważnie związanym tematycznie z treścią książki, dzieli tekst lub stanowi zakończenie rozdziału.

Przełamywanie

• Powtórne łamanie części lub całości złamanej już książki lub czasopisma, spowodowane dużą ilością korekty, zmianami redakcyjnymi lub zmianą kolejności artykułów.

Punkt typograficzny

• Podstawowa jednostka miar typograficznych. Stosowany obecnie powszechnie w DTP 1 pkt typograficzny postscriptowy = 1/72" = 0,3528 mm.

Redaktor techniczny

• Pracownik wydawnictwa zajmujący się realizacją produkcji książek, czasopism lub akcydensów. W zakres jego czynności wchodzą: adiustacja maszynopisów i materiału ilustracyjnego, korekta techniczna, sporządzenie makiet i szkiców, akcepty do druku oraz inne sprawy techniczne związane z działalnością wydawniczą.

Register

• Estetyczna cecha składu polegająca na takim rozmieszczeniu łamów w kolumnach, aby linia bazowa wierszy w sąsiadujących łamach leżała na tej samej wysokości.

Rękopis

• Tekst napisany ręcznie.

• [wyd.] Manuskrypt – materiał tekstowy, często napisany na maszynie, opracowany redakcyjnie i technicznie, przeznaczony do składania lub składania i łamania.

Reprodukcja

• Możliwie wierne wielokrotne odtworzenie oryginału jedną z technik druku na papierze lub innym materiale.

• Odbitka reprodukowanego oryginału.

Retusz

• Graficzne poprawianie oryginału przeznaczonego do reprodukcji.

• Edycja zdjęcia mająca na celu poprawienie jego jakości bez ingerencji w treść.

Rewizja

• Ostatnia korekta przed drukowaniem odbitki próbnej z maszyny, przeprowadzona na podstawie odbitek korektorskich zaakceptowanych do druku.

Rozświetlić

• Polecenie korektorskie, zwiększyć odstępy między literami.

Ryza

• 500 arkuszy papieru niezależnie od formatu i gramatury.

Siatka

• p. Tinta

Sierota

• p. Szewc

Skorowidz

• Alfabetyczny spis, z podaniem miejsca, umożliwiającego odnalezienie w tekście poszukiwanego hasła. p. indeks

Skrypt

• Publikacja o charakterze podręcznika, powielona tanią techniką druku, przeznaczona dla zamkniętego kręgu odbiorców.

Składać w ciągu

• p. In Continuo.

Solut

• Tekstu gładkiego, ciągły (bez utrudnień).

Spacja

• Odstęp międzywyrazowy o szerokości mniejszej od połowy stopnia pisma w którym występuje. W wielu fontach komputerowych szerokość S. wynosi połowę szerokości cyfr tabelarycznych.

Spacjowanie

• Rozświetlanie tekstu w taki sposób, by sprawiał wrażenie pojedynczych liter oddzielonych spacjami.

Średnian

• Stopień pisma równy 14 punktom typograficznym.

Stopień czcionki (pisma)

• Miara wysokości liter. Równa odległości między górną a dolną linią pisma. W Polsce stopień pisma powinien być podawany w punktach typograficznych. Zwykle równa odległości między liniami bazowymi sąsiednich wierszy przy zerowej (a więc równej stopniowi pisma) interlinii.

• [dawn. druk.] Wymiar czcionki między płaszczyzną sygnaturową a płaszczyzną tylną, określony w jednostkach miary typograficznej.

Suplement

• Dodatek, uzupełnienie jakiegoś dużego dzieła (np. encyklopedii) wydawanego przez dłuższy okres czasu, zawierający zagadnienia, które pojawiły się podczas publikacji a dotyczą treści dzieła.

Światło

• Nie zadrukowane miejsce na kolumnie. Wyróżnia się światło międzyliterowe, międzywyrazowe (spacje), międzywierszowe (interlinie), międzyłamowe (pole działowe) i okołotytułowe.

Sygnatura arkusza

• Wiersz z numerem i tytułem lub skrótem tytułu książki, umieszczony na dole pierwszej stronicy każdego arkusza drukarskiego.

• S.a. grzbietowa –umieszczona na grzbiecie składki introligatorskiej, ułatwiająca kontrolę prawidłowego skompletowania egzemplarza książki.

• S.a. szpalty – wiersz na początku szpalty zawierający numer zamówienia, skrócony tytuł pracy, nazwisko składacza i inne dane.

Szeryf

• Poprzeczka na końcach pionowych elementów znaków niektórych krojów pisma drukarskiego. Ich obecność określa przynależność kroju do jednej z dwu podstawowych rodzin krojów pism – szeryfowych lub bezszeryfowych.
Przykładem kroju pisma szeryfowego jest Times New Roman, a bezszeryfowego – Arial.

Szesnastka

• Szesnaście kolumn stanowiące w formatach AB5 arkusz drukarski, złamywany (falcowany) w procesie oprawy na trzy złamy.

Szewc

• Sierota (ang. orphan) – błąd składu polegający na umieszczeniu pierwszego wiersza akapitu u dołu kolumny.

Szmuctytuł

• p. Przedtytuł

Szpalta

• Termin zecerski oznaczający pierwszy, surowy skład tekstu.

• [bł.] Łam.

Tabela

• Zestaw rubryk do wypełnienia, tekstów, albo liczb, rozmieszczonych zgodnie z układem określonym przez główkę i (lub) boczek.

Tabela rozkładowa

• Tabela, której jedna połowa umieszczona jest na kolumnie parzystej a druga na kolumnie nieparzystej.

Tablica

• Ilustracja albo zestaw ilustracji z tekstami objaśniającymi.

Tercja

• Stopień pisma równy 16 punktom typograficznym.

Tinta

• Termin określający odcień barwy. Jest to obszar, pokryty farbą dowolnego koloru w ilości mniejszej niż 100%.

• [poligr.] Siatka.

• W plastyce, a szczególnie w technikach malarskich, jest to tło nałożone jasną farbą.

Tom

• Część wydawnictwa zwartego lub ciągłego, wydzielona przez autora lub nakładcę, zaopatrzona przeważnie we własną kartę tytułową i z reguły w odrębną paginację.

Typografia

• [poligr.] Ogół procesów druku wypukłego.

• Ogół zagadnień dotyczących projektowania krojów pism oraz innych znaków pisarskich, oraz wzajemnych relacji pomiędzy tymi znakami i grupami znaków (Mikrotypografia).

• Układ graficzny drukowanej strony (Makrotypografia).

• Dziedzina sztuki użytkowej zajmująca się estetyką szaty graficznej publikacji

Tytuł

• Nazwa utworu, jego części lub wyjaśnienie treści tekstu (tabeli).

Układ typograficzny

• p. Makieta

Ustęp

• Fragment tekstu złożony z kilku akapitów (niższej rangi niż rozdział czy podrozdział), urywek, nie numerowany punkt (np. powieści) stanowiący zwykle pewną całość logiczną.

Wakat

• (łac. vacat) Pusta strona książki wliczona do paginacji.

Wcięcie

• W. akapitowe – odstęp tekstu od lewego brzegu kolumny w pierwszym wierszu akapitu.

• W. tekstu – odstęp bloku tekstu od lewego marginesu.

Wdowa

• p. Bękart

Wersaliki

• p. Majuskuły

Wiersz

• Zbiór znaków tekstowych ułożonych na linii poziomej, o określonej szerokości.

• W. akapitowy – pierwszy wiersz ustępu w tekście; zależnie od dyspozycji technicznej składany jest z wcięciem lub bez.

• W. hasłowy – główny wiersz lub kilka wierszy wyróżnionych w układach akcydensowych.

• W. końcowy (wychodni) – ostatni, pełny lub niepełny wiersz ustępu w tekście.

Winieta

• Rysunkowa ozdoba, pierwotnie oparta na motywach winorośli (stąd nazwa), umieszczona jako element zdobiący stronice książki lub czasopisma.

• pasek tytułowy czasopisma lub gazety, zawiera zazwyczaj tytuł pisma, hasło przewodnie, numer, datę, cenę itp.

Wkład

• W oprawie introligatorskiej, komplet zadrukowanych i złożonych (sfalcowanych) arkuszy skompletowanych z zachowaniem kolejności stronic, przygotowanych do połączenia z okładką.

Wkładka

• Oddzielnie wykonany druk (np. ulotka, prospekt, anons, ankieta itp.) wkładany w introligatorni do gotowej książki lub czasopisma.

• W formie odlewniczej linotypu – część zmienna, regulująca szerokość i stopień odlewanego wiersza.

Wolumen

• [bibl.] Odrębna jednostka introligatorska, może obejmować jeden lub kilka tomów, stanowi jedną z podstaw do obliczeń statystycznych oraz inwentaryzacji zbiorów bibliotecznych.

• Volumen, łacińska nazwa zwoju papirusowego lub pergaminowego.

Wstawka

• Dodatkowy tekst do poszczególnych stronic maszynopisu, korekty szpaltowej lub korekty w kolumnach.

Wyróżnienie

• Odmienne złożenie znaku, wyrazu lub części tekstu przez użycie pisma półgrubego, pochyłego, wersalików, zastosowanie spacjowania itp.

Wzornik czcionek

• Wydrukowany katalog fontów z podziałem alfabetycznym, z grupami rodzin oraz/lub rodzajami krojów pism dostępnych u producenta.

• Zestawiony wg grup, krojów i (dawniej) stopni, wydrukowany katalog pism, linii, ornamentów, znaków matematycznych, chemicznych itp. znajdujących się w danej drukarni.

Wzorzec

• Zaakceptowana odbitka, próbka koloru, szkic wydawniczy, makieta itp., stanowiące podstawę dla wykonania określonego procesu technologicznego.

Zbieranie

•Składanie sfalcowanych arkuszy według ich kolejności w celu ich szycia lub klejenia. Wykonywane ręcznie lub maszynowo.

Zecernia

• Wydział produkcyjny w drukarni, wykonujący formy ze składów ręcznych, maszynowych i klisz.

• [wsp.] Komputerowe studio zajmujące się składem publikacji.

Zgubić wiersz

• Zalecenie korektorskie – przekładać jeden lub kilka poprzednich wierszy tekstu w taki sposób, aby przez równomierne zmniejszenie odstępów pomiędzy wyrazami zlikwidować ostatni wiersz akapitu.

Znaki adiustacyjne

• Umowne oznaczenia, za pomocą których wykonuje się adiustację maszynopisu.

• Akcentowe dostawiane znaki akcentów w postaci kropek, przecinków, kresek itp. w czcionkach wersalikowych większych stopni (powyżej 20 pkt.).

• Korektorskie ustalone znaki umowne, służące do zaznaczania błędów na odbitkach korektorskich tekstów, tabel i innych elementów.

Złoty podział

• Podział harmoniczny – podział odcinka w taki sposób, by mniejsza część tak się miała do większej, jak większa do całego odcinka.

Łam

• Określona liczba wierszy tekstu podstawowego stanowiąca kolumnę w układzie jednołamowym lub jej część w układzie wielołamowym.

Łamanie

• Proces formowania kolumn książki lub czasopisma z tekstu, ilustracji, wzorów, tytułów i ornamentów.